door Astrid Bouwman
Een regenachtige middag in Utrecht
Op een regenachtige maar nog warme zaterdagmiddag in september zijn de smalle straatjes van Utrecht frisgespoeld door de laatste bui. Shoppers trekken zich er weinig van aan; met of zonder paraplu slenteren of haasten ze zich door de drukte. Ook bij boekhandel Broese is het vol. Op de eerste verdieping luistert een groep van ongeveer 25 mensen aandachtig naar FD-journalist Jeroen Bos en de Chinese auteur Zhang Yueran. Na een vijfdaagse tournee door Duitsland is ze in Nederland voor de promotie van haar nieuwe roman Huize Zwaan. Het interview met signeersessie is georganiseerd door Broese en VNC. Wij waren erbij om deze belangrijke hedendaagse Chinese schrijfster te ontmoeten. Voor wie er niet bij kon zijn volgt hier een impressie.
Wie is Zhang Yueran
Bos vraagt Zhang hoe en wanneer ze begon met schrijven. Ze vertelt dat ze al op haar veertiende verhalen schreef. Via een sociaal-economisch wenselijke studie Computer Science – destijds populair – vond ze toch haar weg terug naar de literatuur. Inmiddels geeft ze ook les aan de universiteit van Beijing. Ze werkt vaak aan meerdere projecten tegelijk. Voor Chinese tijdschriften schrijft ze geregeld korte verhalen, die daar erg populair zijn. Ondertussen werkt ze al aan een nieuwe roman, maar daar wil ze nog niets over verklappen.
Thema’s in haar werk
Het gesprek gaat uitgebreid over De Spijker, haar vorige, zeer succesvolle roman, en over de thema’s die steeds terugkomen. Bos balanceert met zijn vragen tussen duiding en spoilers; ook voor Zhang is het lastig om niet te veel te verklappen. Zo laat ze toch vallen dat er een moord in Huize Zwaan voorkomt, iets wat niet in de flaptekst stond.
Voor De Spijker deed ze veel onderzoek, onder meer via gesprekken met haar ouders over de Culturele Revolutie – een periode waar niemand in China graag over praat. Ze schreef het verhaal vanuit het idee dat je de geschiedenis moet kennen om het heden te begrijpen. Zoals de twee hoofdpersonen stukje bij beetje een groot geheim onthullen, zo heeft Zhang – en haar generatie – het verleden als een puzzel moeten ontdekken.
De nanny centraal
In Huize Zwaan speelt nanny Yu Ling de hoofdrol. Zhang wilde graag een verhaal schrijven over een nanny, een belangrijke maar vaak miskende figuur in de Chinese samenleving. Zelf had ze vroeger ook een nanny. Waar dit werk vroeger vooral in rijke families voorkwam om moeders te ontlasten, is het tegenwoordig een noodzaak om carrières van vrouwen mogelijk te maken. De Chinese samenleving is veel conservatiever dan in het Westen, waar vrouwen meer keuzevrijheid hebben.
Het idee voor het boek ontstond na een breed uitgemeten schandaal in de Chinese pers: een van corruptie beschuldigde regeringsfunctionaris vluchtte met zijn familie naar Hongkong en liet zijn jonge kind achter bij de nanny. Met dit bizarre maar realistische gegeven werkt Zhang een spannend plot uit. Ze verliest de werkelijke verhoudingen in China daarbij niet uit het oog: het gevoel van gevangenschap, vastzitten in sociale klasse of huwelijk, ongeacht sekse, macht of rijkdom.
Yu Ling is zonder inspraak door haar huidige bazin weggekocht bij haar vorige werkgever. Ze voelt zich gevangen, maar kan weinig veranderen. Om haar status te verbeteren wil ze trouwen, maar het geld daarvoor ontbreekt. Haar bazin, moeder en kunstenaar, gelooft niet in haar eigen talent en kan niets afmaken. Ook zij zit vast – in een gouden kooi – waar creativiteit door geld en macht wordt onderdrukt. Tegelijkertijd kan ze niet voluit voor de opvoeding van haar zoontje kiezen.
Een van de centrale vragen in het boek is dan ook: wie is de echte moeder, wie heeft een succesvolle band met het kind? Een ander thema is hiërarchie. De mannen verdwijnen snel uit het verhaal, maar hun schaduw blijft voelbaar. Ook zij zijn niet vrij; er is altijd iemand hoger in de hiërarchie die aan de touwtjes trekt. Alleen het zoontje is nog vrij – hij kent zijn plaats niet.
Schrijven voor twee lezerspublieken
Tijdens het schrijven ziet Zhang zowel haar Chinese als haar internationale lezer voor zich. Ze denkt zelfs vooruit aan de vragen die haar vertaler kan stellen. Voor de Chinese markt, waar maatschappijkritiek snel op censuur stuit, weet ze haar boodschap over te brengen door personages hun eigen leven en ervaringen te laten bespreken. Zo vermijdt ze een expliciet oordeel en maakt ze gevoelige onderwerpen toch bespreekbaar.
Ondanks haar succes ziet Zhang de toekomst voor jonge schrijvers somber in. Mensen lezen steeds minder en kijken liever series. De oudere generatie leest wel klassiekers of historische romans, maar nauwelijks werk van jonge auteurs. Zelfs haar studenten hebben veel aanmoediging nodig om een boek uit te lezen. Maar, zegt ze, dit is een mondiale trend, niet alleen in China.
De uitdaging van vertalen
Zhangs vaste vertaler Annelous Stiggelbout legt uit dat niet alles letterlijk vertaald kan worden. Soms is het zoeken naar een passend alternatief. Zo is de zwaan uit het verhaal eigenlijk een gans. In het Chinees is het woord voor gans en zwaan hetzelfde met een gradatieverschil: een gewone gans en een hemelse gans – onze zwaan. Het jongetje in het verhaal snapt dat verschil nog niet en noemt de gans een zwaan.
Ook de titel De Spijker is zo’n voorbeeld. In het Chinees en Engels heet het boek Cocon, dat daar een negatieve betekenis heeft van beklemming en gevangenschap. In het Nederlands roept ‘cocon’ juist iets positiefs op – tijd voor jezelf, gezellig met vrienden op de bank. Daarom is gekozen voor een titel die beter past bij de Nederlandse context.
Tot slot
Na het interview en de vragen uit het publiek signeerde Zhang niet alleen voor de aanwezigen maar ook voor de stapel bestellingen via de boekhandel. Sommigen grepen de kans om al hun boeken van Zhang door haar te laten signeren.
Het was bijzonder om kennis te maken met Zhang, een belangrijke schrijfster van haar generatie die dankzij De Spijker internationaal doorbrak. Huize Zwaan weerspiegelt de huidige Chinese maatschappij, met hardnekkige corruptie, grote ongelijkheid tussen arm en rijk en de minderwaardige positie van de vrouw. Dankzij Annelous Stiggelbout kunnen we Zhang Yuerans werk ook in het Nederlands bewonderen.
