door Jan van der Putten

De Franse stervoetballer Kylian Mbappé kon best wel lachen om zijn onvriendelijke bijnaam: dictator. Dat sloeg niet op zijn hoofdrol als spits van Real Madrid of zijn aanvoerderschap van het Franse nationale elftal, en evenmin op wijlen generalissimo Francisco Franco, maar op zijn tamelijk dwingende inspraak in het beleid van de Spaanse voetbalclub en op de manier waarop hij zou omgaan met zijn medespelers. Kort na Mbappé’s transfer naar de rijkste club van de wereld in 2024 verschenen op de sociale media de eerste memes waarin hij was uitgedost als een dictator. Daarna zijn de AI- en fotoshopgrapjes elkaar opgevolgd.
De ‘gevoelens van het volk’
Een in april van dit jaar verschenen clipje vond Mbappé het leukste dictatorsgeintje van allemaal. Het plezier duurde totdat een Chinese voetbalsite Mbappé’s opmerkingen ‘ongepast’ noemde. De gewraakte opmerkingen werden niet vermeld, want anders zou de Partij ingrijpen. Dat was genoeg om woedende reacties in China teweeg te brengen, Mbappé praktisch tot staatsvijand uit te roepen en scherpe boycotmaatregelen af te kondigen. Want de 27-jarige voetballer, die tot dan toe miljoenen volgers had gehad op de Chinese sociale media, had het gewaagd de ‘gevoelens van het Chinese volk’ diep te kwetsen.
Miljoenen mensen protesteerden tegen zijn ‘ongepaste woorden over China’, maar wat die ‘controversiële’ woorden waren wist bijna niemand, want de Chinese censuur had ze niet laten passeren. De partijspreekbuis Volksdagblad werd heel boos op Mbappé, zonder het woord ‘dictator’ maar éen keer te noemen, laat staan wie de tiran in kwestie wel mocht zijn. Iemand vroeg zich op het platform WeChat af: ‘Jullie weten niet eens wat hij gezegd heeft. Hoe weten jullie dan dat hij jullie gevoelens heeft gekwetst?’ Dat deed denken aan dezelfde beschuldiging in 2011 aan het adres van Barack Obama vanwege de ontvangst van de Dalai Lama in het Witte Huis. Dat bezoek was in de Chinese media compleet doodgezwegen.
Hoe was Mbappé erin geslaagd liefst 1,4 miljard mensen tegen zich in het harnas te jagen? Dat was hem gelukt door in een radio-interviewtje het clipje uit april toe te lichten met de lacherige opmerking dat hij eruit zag als ‘een Chinese dictator’. De naam van de dictator in kwestie kon hij zich kennelijk niet herinneren – misschien had hij zelfs nog nooit van hem gehoord – maar dankzij het Maopak en Mbappé’s bijgewerkte hoofd kon over de identiteit van de dictator geen twijfel bestaan: niemand minder dan de aartsvader van de Communistische Partij, die geldt als de man die China zijn waardigheid heeft teruggeven, de visionair die als een heilige wordt vereerd, de volksleider die door partijleider Xi Jinping als zijn grote voorbeeld wordt gezien. Een haast bovenaardse figuur, over wie grapjes taboe zijn.
Massaslachting – ‘een moeilijke periode’
Mao Zedong dus. De man die zo’n 78 miljoen doden op zijn geweten heeft, meer dan die van Hitler en Stalin bij elkaar. Minstens de helft van die doden kwam om door honger tijdens de Grote Sprong Voorwaarts, een jammerlijk geplande en nog jammerlijker mislukte poging van Mao om China in recordtijd te industrialiseren. Die massaslachting is door de Partij gereduceerd tot ‘een moeilijke periode’ en is voor de rest uit de geschiedenisboeken geschrapt. Ook Mbappé zelf is door een boze Chinese chauvinist op de socials weggeretoucheerd. Hij postte een foto waarop vóór de ingreep drie mannen waren te zien die naast elkaar liepen, met Xi Jinping in het midden. In de nieuwe versie van de foto zijn er nog maar twee mannen over. De beroemde voetballer is in lucht opgegaan.
Van het ene moment op het andere zakte bij voetbalminnend China de immense populariteit van Mbappé en Real Madrid in. Verwensingen en vuilspuiterij werden hun deel. De nationale krant Guangming Ribao, die tegen het eind van de Culturele Revolutie de spreekbuis werd van de extremistische Bende van Vier, schreef verontwaardigd: ‘Beledigingen aan het adres van China’s overleden Grote Leider zullen niet worden getolereerd. Wel China’s voedsel eten, maar tegelijk China’s kookpan kapotmaken? Mbappé, je gedraagt je beneden alle peil!’
Narrenpuntmuts
De campagne tegen Mbappé nam virale vormen aan. Op een AI-plaatje was hij uitgedost als een verrader uit de tijd van de Culturele Revolutie, compleet met een narrenpuntmuts en een bord aan een touw om zijn nek waarop zijn contrarevolutionaire misdaad wordt vermeld. Twee Rode Wachters voeren hem naar een ‘strijdbijeenkomst’, waarop ‘klassenvijanden’ in het openbaar werden vernederd, mishandeld en soms zelfs doodgemaakt. Mao kijkt vanuit een portret onbewogen neer op de scène.
Mbappé, Real Madrid en de Spaanse voetbalbond LaLiga wisten niet hoe snel ze zich in het stof moesten werpen om zich te verontschuldigen voor het ongewild ‘kwetsen van de gevoelens van het Chinese volk’. De supervoetballer noemde zijn luchtige commentaar ‘ondoordacht’. José Mourinho, hoofdtrainer van Real Madrid, zei dat dankzij de excuses, het door LaLiga gevoerde crisisberaad en een goed gesprek tussen de bondsvoorzitter en de Chinese ambassadeur in Spanje, de lucht tussen Mbappé en China was geklaard.
Geen sprake van. Het was nog maar het begin van het onweer. Mbappé is zijn inkomsten kwijt als aanprijzer van de producten van zeker drie grote Chinese bedrijven, waaronder Mengniu, een gigafabrikant van melkproducten. De ondernemingen lieten weten ‘zerotolerantie’ te hebben voor ‘welke woorden of daden ook die de gevoelens van het Chinese volk kwetsen’. Vrijwel dezelfde woorden had een regeringswoordvoerder gebruikt voor zijn vernietigende vonnis van Mbappé. In één klap was de fameuze voetballer zo’n tien miljoen dollar kwijt van de dertig miljoen die hij jaarlijks wereldwijd uit zijn commerciële contracten opstrijkt, terwijl Real Madrid naar zijn sappige merchandise-inkomsten in China kan fluiten. En LaLiga loopt vele miljoenen per seizoen mis nu de Spaanse voetbalcompetitie de toorn van de Chinese staatstelevisie heeft gewekt.
Straf Mbappé staat niet op zichzelf
Mbappé is niet de eerste beroemde buitenlander die gestraft is voor de incorrect geachte woorden waarmee hij de gevoelens van het Chinese volk heeft gekwetst. Een aantal sportlieden is hem voorgegaan. Ook zakenlieden zijn om die reden in Chinese ongenade gevallen. Zoals de Amerikaanse basketbalbaas Daryl Morey, die in 2019 de democratieprotesten in Hongkong steunde. Als straf zond de Chinese tv geen wedstrijden van de NBA meer uit. Waarna een speler in naam van Morey toch maar excuses aanbood.
In 2021 ging de acteur John Cena, een voormalig worstelaar, tijdens een persvertoning van de actiefilm F9 in de fout door Taiwan een land te noemen. Om de financiële belangen van de film in China veilig te stellen, bood hij als de bliksem zijn excuses aan, en hij deed dat in het Chinees. Taiwan betitelen als een land – in plaats van ‘Chinees Taipei’, ‘China’s Taiwan’ of ‘de Chinese provincie Taiwan’ – leidt geheid tot de beschuldiging van krenking van de gevoelens van het Chinese volk. Japanners zijn krenkers van formaat: in 2015 liefst 51 keer.
Respect en volgzaamheid
Waar komt die hypergevoeligheid vandaan? Een Franse journalist die voor een kritisch artikel ter verantwoording werd geroepen, werd ritueel beschuldigd van het kwetsen van de gevoelens van het Chinese volk. Hij merkte vrijmoedig op dat hij niet wist dat zijn in het Frans geschreven artikelen door liefst 1,4 miljard Chinezen werden gelezen. Waarmee hij de routineuze beschuldigingsformule doorprikte: het gaat niet om de gekwetste gevoelens van het Chinese volk, maar om die van partijbazen, die bepaalde feiten, standpunten of uitspraken niet willen horen.
De eerste keer dat de formule werd gebruikt was in 1959, toen het Volksdagblad uithaalde tegen India, in de aanloop naar de – nog altijd voortziekende – Chinees-Indiaanse grensoorlog van 1962. Bij het proclameren van de Chinese Volksrepubliek in 1949 had Mao verkondigd dat China was opgestaan. De met de Eerste Opiumoorlog begonnen Eeuw der Vernedering was definitief voorbij. Nooit zou China, dat wil zeggen de Communistische Partij, zich meer laten beledigen. De honderden buitenlanders die dat volgens de Partij hebben geprobeerd, hebben dan ook lik op stuk gekregen.
De opmerking van Mbappé werd extra beledigend geacht omdat ze Mao betrof, en dus ook Xi, die zichzelf even groot als Mao acht. Het is dan ook streng verboden om om Xi te lachen of zelfs maar op de mildste manier de draak met hem te steken. Daarom komt Winnie the Pooh China niet in vanwege de gelijkenis van deze teddybeer met de hoogste leider, daarom moeten Chinese cabaretiers erg oppassen met hun teksten, daarom werd pas nog de Taiwanese kleinkunstenaar Huang Yihao vanwege een paar grappen over Xi het slachtoffer van een auto-ongeluk, dat door een paar ingehuurde criminelen in scène was gezet. Huang wist het incident te overleven.
Dat onschuldige grapjes in China heel hoog kunnen worden opgenomen, heeft veel te maken met een traditie waarin de autoriteiten slechts respect en volgzaamheid verwachten en aan de hoogste gezagsdrager diepe eerbied is verschuldigd. Mbappé zal zich voortaan wel drie keer bedenken voordat hij met een nieuw Chinees grapje komt.
Jan van der Putten is schrijver en journalist. Hij was onder meer correspondent in China. Zijn laatste boek is Tijd van illusies: Mijn kleine geschiedenis van de wereld, verschenen bij Querido Facto.
