Over grenzen aan stedelijke groei en herwaardering van het rurale
door Harry den Hartog
We zijn de pandemie alweer bijna vergeten. De lockdown van Shanghai drie jaar geleden (https://www.iias.asia/the-newsletter/article/temporary-dystopia-shanghai-absolute-lockdown-contain-omicron-variant) is in het collectief geheugen gegrift, maar niemand spreekt er meer over. Deze intensieve ervaring legde echter fundamentele vragen bloot. Over verstedelijking. Over voedselvoorziening. Over de kwetsbaarheid van stedelijke systemen. De metropool Shanghai, het vlaggenschip van China’s economische vooruitgang, stond plots stil, zonder waarschuwing. Misschien wel de belangrijkste vraag is of er grenzen zijn aan stedelijke en economische groei en hoe de stad zich verhoudt tot het platteland. Het herstel en herdefiniëren van deze relatie staat momenteel hoog op de Chinese politieke agenda.
Deze inhoud is alleen voor leden. A.u.b. inloggen om te bekijken.
Grenzen aan de groei
Tegelijk zijn er toenemende fricties tussen globalisering en lokale belangen, en nieuwe geopolitieke spanningen. Hierbij wordt ‘dichtbij huis’ belangrijker, ook beleidsmatig. In China richt dit zich niet alleen op leefbaarheid, maar vooral ook op een toenemende zelfstandigheid in voedselvoorziening en energie. Landbouwvernieuwing speelt een sleutelrol. Dit valt samen met China’s beleidsmatige hernieuwde aandacht voor het rurale, waarbij gedeelde welvaart centraal staat. Na drie decennia focus op verstedelijking, wil men nu ook het platteland een economische en kwalitatieve impuls geven. Leefbaarheid in rurale dorpen en natuurherstel zijn hierbij belangrijk, met politieke credo’s als “streven naar een ecologische beschaving” en “Helder water en groene bergen zijn even belangrijk als bergen zilver en goud”.
China heeft sinds de jaren 90 een stedelijke groei doorgemaakt in een tempo dat zijn gelijke niet kent. In steden als Shanghai betekent ‘de stad verlaten’ tegenwoordig al snel een reis van een uur, ondanks geavanceerd openbaar vervoer. Per auto is dit niet veel sneller, ook als er geen files staan. Om écht aaneengesloten landelijk gebied te bereiken buiten de verstedelijkte Yangtze Delta is men dik tweeënhalf uur onderweg. Het idee van een geïntegreerde stad-land relatie, ooit zo vanzelfsprekend, is verdwenen in een wolk van fijnstof, beton en economische ambities.
Ik herinner me mijn eerste kennismaking met Shanghai, ruim twintig jaar geleden. Futuristische torens tussen de restanten van de oude stad. De straten waren nog gevuld met bouwstof en fabrieksuitstoot. Aan het eind van een stadswandeling veegde ik een zwarte aanslag van mijn gezicht. De luchtvervuiling was tastbaar, maar nog nauwelijks onderwerp van gesprek. Pas rond de Wereldtentoonstelling van 2010 werd luchtkwaliteit een thema, nadat met name internationale media schreven over de gezondheidsrisico’s. De rol van internationale bedrijven die hier dankzij toen nog lakse lokale regelgeving konden produceren werd niet benoemd. Gelukkig is vandaag de luchtkwaliteit aanzienlijk verbeterd.
Van stedelijke dominantie naar rurale herwaardering
In het recentste masterplan van Shanghai (2017-2035) heeft de stad volgens bestuurders officieel haar ‘limiet’ bereikt. Er zijn rode lijnen getrokken rond de stad, waarbuiten niet langer gebouwd mag worden, en er is een plafond voor bevolkingsgroei ingesteld. Vervuilende industrieën werden al sinds de voorbereidingen voor de wereldtentoonstelling massaal verplaatst.
En toen kwam de pandemie. De lockdown, de schaarste, het sociale isolement, ze werkten als versneller van al begonnen processen. Door de pandemiemaatregelen die ingingen tijdens Chinees Nieuwjaar 2020, konden vele migranten niet terugkeren naar de stad. Na afloop van de lockdown van Shanghai, voorjaar 2022, verlieten nog meer mensen de stad (ikzelf vertrok tijdelijk naar Hangzhou). De bevolking van Shanghai begon voor het eerst in decennia te dalen, al zijn hier geen openbare cijfers van. Een onstabiele vastgoedmarkt, hoge prijzen en jeugdwerkloosheid maken dat steeds meer inwoners van Shanghai nieuwe perspectieven zoeken in kleinere steden of zelfs in dorpen. Het gaat nog niet om enorme aantallen, maar heeft wel degelijk impact. Is dit een tijdelijke correctie, of een kantelpunt? Belangrijker: hoe zorgen we ervoor dat de ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid in plattelandsgebieden, nu de stedelijke expansie stokt, behouden blijft of herstellen kan?
Wandelen als onderzoeksmethode
Als onderdeel van een onderzoeksproject bij de Abe Bonnema-leerstoel aan de TU Delft doe ik momenteel wandelend onderzoek op het Chinese platteland, met name in de provincies Zhejiang en Jiangsu. We hebben ervoor gekozen om achter onze computers vandaan te gaan en veldonderzoek te voet te verrichten. Door te lopen, traag en aandachtig, ontstaat een andere manier van waarnemen. Ik wandel samen met bewoners en andere betrokkenen, hoor en zie hoe landschappen veranderen, welke problematiek er speelt, en wat de toekomstverwachtingen zijn. De wandeltochten duren telkens drie of vier uur, vaak langer. Afgelopen twee jaar heb ik op deze manier om en nabij de 200 dagdelen door dorpen en landschappen gewandeld met verschillende mensen.
De provincie Zhejiang geldt beleidsmatig als China’s proeftuin voor rurale hervormingen en beleidsstrategieën voor regionale revitalisering (https://www.archined.nl/2025/01/rurale-revitalisatiepraktijken-learning-from-zhejiang). Hier bezocht ik dorpen waar ooit alleen rijst werd verbouwd of vis werd gevangen, maar waar nu gevarieerde kleinschalige projecten opkomen. Oude gebouwen worden hersteld en er is veel groenaanplant. Op sommige plekken is zelfs landschappelijke schade door mijnbouw omgevormd tot aantrekkelijk recreatief landschap, maar op een kleinschalige subtiele wijze. Op andere plekken is de koffiecultuur in opmars. Ik kwam zelfs hippe boekhandels – ontworpen door bekende architecten – tegen in enkele afgelegen dorpjes, die naast salontafelliteratuur ook koffie en pizza aanboden.
Veel lokale overheden zetten in op het ‘slow life’, dikwijls met uitgebreide langeafstandswandelpaden, deels gebaseerd zijn op eeuwenoude bestaande handelsroutes (https://ruralfootprints.blog) en de promotie van slow life-dorpen. Dit linkt ook aan het recente fenomeen platliggen – 躺平 tǎng píng – een bredere sociale houding die zich richt op een zoektocht naar een trager, zinvoller bestaan. Deze ‘tegencultuur’ is een reactie op de stedelijke ratrace en druk van 996-werkschema’s – van 9 tot 9, zes dagen per week – waarbij het platliggen refereert aan het verlagen van ambities en vaak zelfs het opzeggen van een baan. In eerste instantie is deze trend alleen weggelegd voor de ‘happy few’, of degenen die kunnen thuiswerken. Maar het fenomeen wordt inmiddels breder gedragen. Het gaat hierbij niet uitsluitend om koffiedrinkende stadse gasten. De rurale werkelijkheid is beslist geen romantisch idylle, maar een landschap vol tegenstrijdigheden. Met spanningen tussen erfgoed en modernisering, tussen lokale initiatieven en staatsplanning, tussen lokale rurale bevolking en stedelingen. Tegelijkertijd is er vanuit de centrale overheid een nieuwe koers met het beleidskader van common prosperity ofwel ‘gedeelde welvaart’, waarbij gepoogd wordt de ongelijkheid tussen stad en platteland te verkleinen. Voedselveiligheid en energie-onafhankelijkheid zijn hierbij expliciete doelstellingen. Het rurale wordt beleidsmatig opnieuw strategisch. Voor mij als onderzoeker is dat razend interessant, juist in deze ambiguïteit zitten lessen. Het platteland hier is niet langer een plek van achterstand, maar van potentie, nieuwe kansen. Maar het kan ook misgaan, dus voorzichtigheid is geboden.
Lessen voor Nederland
Wat kunnen we hiervan leren? Uiteraard: het Chinese model is niet één-op-één te kopiëren. Maar het toont wel hoe snel paradigma’s kunnen kantelen. Hoe het platteland – voorheen vooral in China lange tijd beschouwd als achterlijk en onderontwikkeld – ineens centrum van de politiek aandacht wordt. Ook in Nederland staat de plattelandsproblematiek op de voorpagina’s maar vooralsnog met weinig overtuigende oplossingsrichtingen. Mogelijk zijn er lessen te leren van de Chinese voortvarendheid, met kanttekeningen en risico’s. Tijdens mijn tochten en gesprekken heb ik meerdere veelbelovende initiatieven gezien, waarover ik nu met collega’s publicaties aan het voorbereiden ben.
Ook in Nederland zullen we opnieuw moeten nadenken over de relatie tussen stad en land, en over hoe we ons platteland toekomstbestendig maken. Het platteland is niet langer alleen agrarisch productielandschap. De huidige praktijk om het als dumpplaats te gebruiken voor functies die niet in de stad gewenst zijn – zoals datacentra, distributieparken, windmolens, et cetera – helpt ook niet. In de provincie Zhejiang ziet men het platteland als een volwaardig leefgebied, dat sociaal, ecologisch én economisch duurzaam moet zijn. Duidelijk is dat je met een ‘straatje erbij bouwen’ aanpak een dorp niet kan redden. Interessanter is hoe beleidsmatige heroriëntatie en bottom-up sociale bewegingen elkaar kunnen versterken, waarbij traagheid een strategie kan zijn.
Ook in Nederland zitten we op een breekpunt, met de wooncrisis, de energietransitie, de stikstofproblematiek en toenemende polarisatie tussen stad en regio. In een tijd van mondiale onzekerheid, ecologische urgentie en sociale onrust is het platteland geen randverschijnsel meer. Het is een plek van mogelijkheden, maar ook van spanning en keuzes. De vraag is niet óf we stad-land relaties opnieuw moeten bezien maar hoe. Als de praktijk in China iets duidelijk maakt, dan is het dat we met alleen een focus op economische en stedelijke groei vast zullen lopen. Het is tijd voor herbezinning, wellicht met lessen die tijdens de pandemie geleerd zijn, en kijken hoe we verder kunnen met stad en land als samenhangend geheel, voorbij lokale belangen en voorbij landsgrenzen. Wandelen kan hierbij zeker helpen als methode voor herbezinning. [/members_only]
Harry den Hartog
Harry den Hartog is onderzoeker, stedenbouwkundige, en oprichter van het platform Urban Language (www.urbanlanguage.org). In 2006 maakte hij het boek Exurbia – Wonen buiten de stad (Episode Publishers / Jap Sam Books) over ruimtelijke transformaties op het Nederlandse platteland. In 2010 volgde een tweede boek, Shanghai New Towns – Searching for community and identity in a sprawling metropolis (010 Publishers), bekroond met ‘Best Dutch Book Design’ (2010) en ‘Shanghai Culture Fund Award’ (2013). Hij woont en werkt sinds 2009 in Shanghai, waar hij sinds 2012 werkzaam is voor de College of Architecture and Urban Planning aan de Tongji University te Shanghai, gespecialiseerd in stadsontwerp en huisvesting, hij werkt daar met internationale groepen studenten.
Hij promoveerde in 2023 aan de TU Delft op waterfront-herontwikkelingen in Shanghai. Sinds 2023 werkt hij als onderzoeker bij de Abe Bonnema-leerstoel van de vakgroep Spatial Planning and Strategy aan de TU Delft, maar is een groot deel van het jaar ter plekke in de Yangtze River Delta voor veldwerk. Dit onderzoek is gericht op de regionale revitalisering van stad en land, in Nederland en in China.