VNC/LAC Boekpresentatie Control en Delete van Garrie van Pinxteren
door Astrid Bouwman
Na een welkomstwoord door Monique Knapen (voorzitter VNC) en een introductie door moderator Floris Harm (directeur LAC), was het woord aan de onlangs afgezwaaide NRC China-correspondent Garrie van Pinxteren. De avond stond in het teken van haar pas verschenen boek Control en Delete.
“Ik krijg bijna een reüniegevoel”. Met deze woorden opende Garrie de avond. Ze was terug bij haar oude alma mater, deze keer niet in de collegebanken maar voor een volle zaal. Dat bleek een diverse groep te zijn van VNC-leden, LAC-volgers, wetenschappers, medewerkers van ministeries en collega-journalisten met als gemeenschappelijke deler de interesse voor China. Al snel ontspon zich een levendig debat, waarin het verhaal van Garrie werd aangevuld met observaties en ervaringen uit het publiek. Na 45 jaar komt Garrie thuis met een donkere boodschap.
Een poging te redden wat er te redden valt
Garrie merkte dat haar afscheidsessay in NRC (eind 2023), – een persoonlijke terugblik over een langere periode – veel weerklank vond. Daarop stelde de uitgever voor om een boek te schrijven: “Meer dan de verhalen in de krant bood dit boek de mogelijkheid om een persoonlijke analyse te maken van wat ik eigenlijk gezien heb door de jaren heen, wat het betekent. Ik heb geprobeerd het complexe, grote verhaal invoelbaar te maken, temeer omdat de vrijheid om dit soort verhalen te vertellen in China zelf onder druk staat; een poging te redden wat er te redden valt.”
Correspondent met een persoonlijke verhaal
Garrie heeft altijd genoten van het journalistiek werkveld: Het verborgen karakter van China en het feit dat “niets is wat het lijkt”, was voor haar een waar walhalla: “Ik merkte dat mensen willen ‘biechten’ als je eenmaal binnen bent. Helaas verdwijnt de ruimte om die verhalen te ontdekken meer en meer en stuit je op een gegeven moment, ondanks je journalistieke gereedschapskist, op een harde muur. Voorzichtigheid en zelfs omzichtigheid om bronnen te beschermen tegen de Chinese overheid is essentieel. Een toerist zal het mooie China zien, modern, veilig, schoon, en niet in aanraking komen met de harde, pijnlijke kant en het maar moeilijk kunnen geloven dat die er ook is. Daarvoor moet je het beklemmende gevoel van onvrijheid hebben meegemaakt.”
Enthousiast gaat Garrie in op de vraag of zij haar aankomst in China nog kan herinneren. Ze weet nog hoe het vliegveld eruitzag, de vale kleuren van de aankomsthal en het te grote Mao-uniform van een militair, de slow-motion bewegingen van mensen langs de weg (een tempo dat ze later alleen in Noord-Korea terugzag).
Maatschappelijke veranderingen
Gevraagd naar welke fundamentele veranderingen voor de mensen in China ze heeft kunnen waarnemen somt Garrie in rap tempo op: “De diversiteit in meningen en sociale groepen is toegenomen, de mensen zijn beter geïnformeerd, ze hebben meer van de wereld gezien, ze zijn wereldburgers geworden, de welvaart is toegenomen, er is grotere vrijheid in studie en beroepskeuze.” Ze weet nog dat plastic zakken werden gewassen voor hergebruik, dat veel producten op de bon waren, dat er schaarste en armoede was.” De verschillen tussen rijk en arm zijn groter geworden, mensen zijn individualistischer geworden, en daarmee de sociale cohesie tussen buren en vrienden afgenomen, evenals het geloof in de communistische maatschappij.”
Veiligheid boven privacy
Uit de zaal komt de vraag hoe we naar China moeten kijken. Wanneer dit met Nederlandse ogen gebeurt, levert dit een verkeerd beeld op, bijvoorbeeld als het gaat over privacy. In Nederland is dat een ding, maar in China is veiligheid belangrijker dan privacy. Garrie geeft aan dat zij juist met die Nederlandse ogen naar China kijkt, omdat ze de vertaalslag moet maken: “Ik ben op zoek naar wat voor ons eigenaardig is en probeer dat te beschrijven. Geslaagd ben ik als ik weet te vertellen wat de Chinese kant is.”
De toekomst van het autoritaire China
Garrie was in de jaren 80 getuige van het vrijer worden van de Chinese samenleving en zag dat sinds 2012 de touwtjes weer werden aangetrokken. Momenteel zien we China als een autoritaire staat. Welke kant gaat het op met China; wordt het opener of dichter?
Garrie wil zichzelf geen orakel noemen maar denkt dat de door Xi Jinping super strak georchestreerde samenleving moeilijk weer losser kan worden na zijn vertrek. Hoewel de maatschappelijke en economische ontwikkeling enorm is, matcht dit steeds minder met het eenpartijstelsel: “Toch is dit de enige manier om vooruit te komen in je carrière, dus als je ambitieus bent dan volg je die lijn. Maar de corona-epidemie heeft ons ook geleerd dat te lang vasthouden aan ‘lijn’ tot een zeker punt werkt en niet verder, dan ontploft de boel.”
Is ze kritischer geworden ten opzichte van China? Nee, dat vindt ze niet. In de lange tijd dat ze in China was, is de vrijheid toegenomen en weer gekrompen.
De verhouding Europa – China
Wat betreft de geopolitieke spanningen vindt Garrie een China-kritisch debat zeker nuttig. Ze stelt dat momenteel de dreiging vanuit China groter is dan de Russische. Hiervoor noemt ze een aantal argumenten. De oorlog dicht bij onze grenzen houdt alleen zolang stand door de Chinese steun aan Rusland. Wat China zegt in internationale fora is niet wat ze intern zeggen. Op grond van de Chinese plannen en beleidsstukken is er alle reden voor voorzichtigheid en angst. In het Nederlandse debat wordt weinig tot geen gebruikgemaakt van dit soort beschikbare informatie, er is meer onderbouwing nodig.
Daarbij is er lange tijd sprake geweest van Europese naïviteit ten opzichte van China. Maar de opstelling van China in internationale betrekkingen is hard, men gelooft niet in comparatief voordeel, het idee van eerlijk ruilen met win-win als resultaat. Vanuit de zaal wordt aangevuld dat Europa lang maar tevergeefs op deze zgn. dovendialoog heeft ingezet, maar heeft moeten ontdekken dat China niet luistert.
Op de vraag of we ervan uit kunnen gaan dat de macht van China nog groeiend is, kan Garrie geen kant en klaar antwoord geven. De internationale invloed van China neemt nog steeds toe – dat is waar Xi Jinping op inzet – maar de interne economie stagneert. De openbaar gemaakte groeicijfers geven waarschijnlijk een te positief beeld. En duidelijk is dat de eigen, binnenlandse consumptie en welvaart sterk achterblijft.
Uitersten in het nieuws
Uitgebreid komt de negatieve berichtgeving over China in de media. Er worden schrikbeelden opgeroepen over de Chinese surveillance, maar dat is geen uniek Chinees fenomeen, de relativering ontbreekt. Aanwezigen uit de zakelijke ‘hoek’ vinden dat we uit het oog verliezen wat we van China kunnen leren, wat wel goed of nuttig voor ons is.
Garrie is het met een spreker eens dat er minder berichtgeving is over China dan over Amerika; “De premier van China is hier bijvoorbeeld onbekend. Door de nadruk op geopolitiek komt het ‘kleine’ nieuws niet aan bod. De mogelijkheden om daaraan te komen nemen ook af. Een gesprek on the record wordt steeds moeilijker.”
Een van de aanwezige correspondenten worstelt met het dilemma van de ‘goednieuwsshow’. Hij vraagt zich af of een artikel dat een ander beeld schetst dan dat van de dreigende wolk, wel gelezen wordt. In hoeverre ben je als journalist verantwoordelijk voor de meningsvorming van het lezerspubliek?
Garrie is van mening dat je als journalist wel deels een verantwoordelijkheid draagt, maar dat je uiteindelijk toch weinig invloed hebt op je lezers. Ze heeft gemerkt dat lezers juist haar menselijke verhalen onthouden, maar ook dat ze verhalen anders kunnen interpreteren dan zij bedoelde. Als journalist kan je niet eigenhandig het beeld complementeren: “Daarom is het zo belangrijk om een diverse pers te hebben, die uiteenlopende gezichtspunten kan ventileren. Lezers moeten zelf op zoek kunnen naar uiteenlopende bronnen.”
Na anderhalf uur waren nog niet alle vragen beantwoord maar was de tijd op. Het was een interessante, interactieve en intieme avond, waarbij het boek van Garrie eigenlijk slechts als aanleiding diende. Na afloop verdween de stapel met boeken snel, en ook ik ga straks rustig zitten om Control en Delete van begin tot eind te lezen.
—————————-
Boekinformatie:
Control en Delete, door Garrie van Pinxteren, 304 pag. ; Uitgeverij Pluim, isbn 9789493525221, prijs 24,99
