De wereldhandel is stuurloos 

Nieuw elan voor oude idealen 

Donald Trump heeft in een half jaar de wereldhandel fundamenteel van zijn stuk gebracht door het ontketenen van een eenzijdig opgelegde handelsoorlog. Hij is net als een aantal andere wereldleiders gedreven door heimwee maar het verleden: Make America Great Again! Vergelijk dat met het doel van Xi Jinping om China in 2049, bij de viering dat de Chinese Communistische partij honderd jaar aan de macht is, het machtigste land op aarde te laten zijn. Of met het doel van Vladimir Poetin om Rusland in oude glorie te herstellen. Het grote verschil tussen China enerzijds en Rusland en de VS anderzijds is dat deze laatste twee landen druk bezig zijn om met de uitvoering van hun plannen het tegendeel te realiseren. En dat China juist goed op weg lijkt om zijn doel wél te gaan realiseren. 

Handelstarieven als Amerikaans wapen

Neem Trump. Zijn belangrijkste wapen is het sterk verhogen van handelstarieven. Het is heel moeilijk om de hoogte van de tarieven precies te meten. Er gingen ondoorgrondelijke berekeningen aan vooraf waar geen econoom enige logica in kon ontdekken. De tarieven waren vooral bedoeld om de belastingen (voor de rijken) in de VS te beperken, en om de staatsschuld te reduceren. Daarnaast vond Trump dat de VS door elk land in de wereld werd opgelicht. De EU was zelfs voor dit doel ontstaan, en China werd weggezet als de chef-oplichter. ‘Deeper, darkest China’ is het nieuwe China label van Trump (volgens The Economist, 13 september ‘25).  

De tariefberekeningen moesten onderhandelingen van alle betrokken landen met de VS uitlokken, resulterend in ‘deals’. Voor de Europese Unie bestond deze deal uit importheffingen van 15 procent die de VS oplegde aan goederen afkomstig uit de EU. Maar dit importtarief gold niet voor staal en aluminium, die een heffing van 50 procent opgelegd kregen. Omdat de VS nogal wat staal en aluminium uit Europa importeert – vooral ook van Tata uit IJmuiden – gaat het in totaal om heffingen van zo’n 20 procent. Maar waarschijnlijk meer, want er geldt ook een uitzondering voor sommige strategische mineralen, farmaceutische producten, houtproducten, energie en energieproducten en bepaalde elektronische goederen. En als de EU de tech-vrienden van Trump gaat aanpakken – leiders van bedrijven als Google, Meta of Apple – voor misbruik van marktmacht, dan kunnen de heffingen zo maar verder oplopen.  

Contraproductieve maatregelen

Ondanks zijn tech-vrienden gaat het Trump er vooral om de oude industrie, zoals de staalindustrie, te beschermen. Hij heeft een romantisch idee van de kracht van de VS in zijn hoofd, zoals in de jaren vijftig van de vorige eeuw toen de VS bijna 50 procent van de wereldproductie van staal realiseerden, nu gereduceerd tot iets minder dan 5 procent. China heeft de rol van sleutelproducent van staal in de wereld overgenomen, met een wereldmarktaandeel van zelfs meer dan 50 procent in 2024 en een productie van ongeveer een miljard ton staal, waarvan 118 miljoen ton werd geëxporteerd, volgens de OECD Steel Outlook 2025. Toenemende staalexporten van China en sterk afnemende exporten van de VS en andere westerse landen lokten wereldwijde handelsmaatregelen uit, gericht op dumping en staatssubsidie van China. De hoge tarieven die Trump hanteert op importen van staal zullen onder meer hogere kosten voor Amerikaanse auto’s betekenen: het symboolproduct uit de jaren 50. Ford en General Motors voelen de pijn al. 

China is voor Trump de grote boosdoener. Kort na ‘Liberation Day’, het moment dat Trump zijn tarieven aankondigde, legde hij China handelstarieven van 100 procent op. Dit werd snel gevoeld in China: het leidde tot het annuleren van orders en er waren zelfs schepen die op zee omkeerden. De heronderhandelingen leidden tot veel lagere tarieven, maar nog altijd 30 procent hoger dan voordat Trumps termijn inging. De fluctuatie in tarieven heeft als resultaat ‘frontloading’: snel exporteren naar de VS, voordat tarieven weer gaan stijgen. Deze frontloading heeft geleid tot piekvorming in zeehavens – congestie, tot aan Rotterdam toe.  

China zoekt en vindt andere handelspartners

De handelsoorlog heeft de laatste maanden een verschuiving tot stand gebracht, waarbij de export van China naar de VS met een kwart is afgenomen, maar waarbij China vooral veel meer is gaan exporteren naar andere landen: de Chinese export naar de EU nam toe met ongeveer 12% (The Economist, 13 september ‘25). Volgens marktanalist Alphaliner is de containercapaciteit tussen China en de VS (Transpacific) ongeveer 572 duizend containers per week. Dit betekent grofweg elke week 100 duizend Chinese containers minder naar de VS. Elke week 3 miljard dollar aan waarde verdampt. Vanuit het Verre Oosten naar Europa gaan wekelijks 504 duizend containers; 12 procent meer Chinese export betekent elke week 60 duizend containers richting Europa erbij. Rotterdam heeft een marktaandeel van 17% in de Europese containeroverslag, maar is vooral gespecialiseerd in Chinese lading. Grofweg de helft van de containeroverslag is te relateren aan China. Dat betekent elke week één groot containerschip extra. De kans is daarmee groot dat de Rotterdamse containeroverslag in 2025 meer dan voorzien zal toenemen. 

De handelsoorlog versterkt structurele groeipatronen. China verlegt de groei van de VS en Europa naar opkomende niet-Westerse groeimarkten, zoals Turkije, Zuid-Afrika en India. Ook omliggende landen zoals Vietnam en Thailand profiteren mee, dankzij investeringen door Chinese bedrijven in deze landen. Daarbij is China aan een kleine revival van investeringen in het Belt and Road Initiative begonnen, met name in Afrika. Het is dan ook niet verrassend dat de handel van China met Afrikaanse landen in het afgelopen jaar sterk is toegenomen, met Nigeria zelfs met ruim 50 procent. 

Nieuwe coalities

Dit structurele groeipatroon wordt in toenemende mate geleid door geopolitieke motieven. Het stemgedrag van landen in de vergadering van de Verenigde Naties is een belangrijke indicator voor groei van de wereldhandel. De handel neemt vooral toe tussen landen met eenzelfde stemgedrag. Handel tussen China, Rusland en India enerzijds en handel tussen Europese landen en Japan anderzijds. Sinds de inval van Rusland in Oekraïne is zichtbaar dat handel tussen de landen met eenzelfde stemgedrag meer groeit dan tussen landen met een afwijkend stemgedrag. De handel tussen China en India zal naar verwachting veel sterker gaan groeien dan de handel tussen de VS en China, of tussen de EU en China. De belangrijkste aanwezigen op de door China georganiseerde top in Tianjin, eind augustus van dit jaar, was veelzeggend: naast gastheer Xi Jinping, Poetin en Modi. 

Ook veelzeggend is dat de VS tijdens de vergadering van de Verenigde Naties afgelopen februari meestemden met Rusland. Betekent dit dat de VS ook in de handel gaan overlopen en tot bovengenoemd trio gaan behoren? Nee: het is slechts een illustratie van de absolute stuurloosheid die op dit moment in het Witte Huis heerst.