door Vici Gao
Sinds ik naar Nederland ben verhuisd, is mij iets vreemds opgevallen.
Mensen praten hier zelden over AI op de manier zoals ze dat in Silicon Valley doen. Er is geen golf van AI basismodel-start-ups, geen lokale OpenAI. In de cafés van Eindhoven praten mensen nog steeds over voetbal, huizenprijzen en de komende zomervakantie. En toch moet vrijwel elke geavanceerde AI-chip ter wereld, nog voordat deze bestaat, eerst door Nederland heen.
Het geheime middelpunt in Nederland
In 2021 bracht MIT-onderzoeker Andrew McAfee de vijftig meest waardevolle techbedrijven ter wereld in kaart. De Amerikaanse westkust vormde een dicht cluster van groene bubbels: Amazon, Apple, Google, Microsoft. Op het hele Europese continent bevond zich precies één zo’n bubbel. Silicon Valley-investeerder Steve Jurvetson keek naar de kaart en vatte het kernachtig samen: Europa had nog één groene bubbel over, en dat was ASML.
Begin juni plaatste Elon Musk een bericht op X dat al snel 1.3 miljoen weergaven trok: ASML moet worden gekoesterd en gesteund; het is overduidelijk het grootste bedrijf van Europa. Dat was geen vrijblijvend compliment. Dagen later werd Musk uitgenodigd voor ASML’s interne technologieconferentie, waar hij de degens kruiste met CEO Christophe Fouquet om te lobbyen voor zijn eigen chipfabricageproject Terafab – een initiatief dat gezamenlijk wordt gesteund door Tesla, SpaceX en xAI – en dat de EUV (Extreme Ultra Violet)-machines van ASML nodig heeft om van de grond te komen. Dezelfde maand ging SpaceX naar de beurs op de Nasdaq, waar het zijn eerste handelsdag afsloot op een waardering van meer dan 2.2 biljoen dollar na het ophalen van 75 miljard dollar: de grootste beursgang (IPO = Initial Public Offering) in de geschiedenis.
Als de AI-industrie een goudkoorts is, dan bevindt de meest schaarste schep zich niet in Silicon Valley, maar in Nederland. Nauwkeuriger gezegd: of het nu gaat om Nvidia, TSMC, Samsung of SK Hynix, iedereen die een geavanceerde chip wil produceren, moet eerst langs ASML. Dat is geen metafoor, maar de nuchtere realiteit binnen de wereldwijde toeleveringsketen voor halfgeleiders. ASML is het enige bedrijf ter wereld dat EUV-lithografiemachines op grote schaal kan produceren, wat een feitelijk monopolie oplevert op de apparatuur die nodig is voor de allergeavanceerdste chipknooppunten.
Een bezoek aan ASML staat niet op de bucketlist van toeristen. Maar voor elk bedrijf dat geavanceerde chips wil bouwen, is het de belangrijkste bedevaartplek ter wereld.
De scheppenverkopers vieren hoogtij
Elke technologierevolutie volgt dezelfde boog: iemand bouwt de infrastructuur en verkoopt scheppen, vervolgens maakt compressietechnologie die infrastructuur bruikbaar, en pas daarna volgt massale commerciële adoptie. Het enthousiasme klatert van boven naar beneden door, laag na laag, en hoe dichter een laag bij de eindgebruiker zit, des te waardevoller deze doorgaans wordt – maar alleen als je de eerste laag overleeft.
Momenteel bevindt de uitrol van rekenkracht zich in de tweede helft, en dit is tot nu toe de duurste fase van de race. Google heeft onlangs nog eens 40 miljard dollar toegezegd aan Anthropic – waarvan 10 miljard direct en 30 miljard in een volgend stadium – volledig bestemd voor de aankoop van GPU’s (Graphics Processing Unit). Dat geld is niet bedoeld voor de operationele kosten van Anthropic, maar voor hardware.
Nvidia boekte in het eerste kwartaal van zijn gebroken boekjaar 2026 een nettowinst van 58.3 miljard dollar, een stijging van 211% op jaarbasis. De afgelopen 16 maanden heeft Jensen Huang grofweg 90 miljard dollar gestoken in 145 bedrijven; hij verkoopt allang niet meer alleen scheppen, maar gebruikt de opbrengsten om aandelen te kopen in de mijn zelf.
Het volgende brandpunt heeft zich inmiddels verspreid naar geheugenchips. SK Hynix noteerde in het eerste kwartaal van dit jaar een omzet van 52.6 miljard dollar, een stijging van 198% op jaarbasis. Samsung rapporteerde over dezelfde periode een omzet van 97.3 miljard dollar, met een operationele winst die toenam met 756%. Bank of America heeft 2026 bestempeld als een supercyclus die vergelijkbaar is met de jaren negentig. En de nieuwe fabrieken die beide bedrijven bouwen, zullen draaien op ASML’s EUV-machines.
Op 15 juli publiceerde ASML de resultaten over het tweede kwartaal van 2026: een kwartaalomzet van 9.3 miljard euro, een nettowinst van 2.9 miljard euro en een brutomarge van 54%, waarmee de verwachtingen ruimschoots werden overtroffen. Het betrof de derde opwaartse bijstelling van de jaarprognose in dit jaar, die inmiddels is vastgesteld op 43 tot 45 miljard euro. Fouquet sprak klare taal: “De door AI aangedreven vraag overtreft het aanbod.” De marktwaarde van ASML is inmiddels de grens van 610 miljard euro gepasseerd, waarmee het het waardevolste beursgenoteerde bedrijf van Europa is.
De Britse investeerder James Anderson heeft gesteld dat de biljoenengolf van AI-investeringen disproportioneel ten goede zal komen aan een selecte groep hardware leveranciers: Nvidia, TSMC en ASML. Die voorspelling wordt kwartaal na kwartaal bevestigd. Modellen en applicaties halen nog steeds de krantenkoppen, maar de structurele winsten belanden onveranderd bij de weinige bedrijven waar niemand omheen kan.
Europa’s andere twee troeven
Maar als ASML Europa’s enige troef was, stelde dit verhaal niet veel voor. Europa bezit geen bedrijven als Nvidia of OpenAI. Toch houdt Europa nog een aantal unieke AI-kaarten vast die niet zomaar te kopiëren zijn. Behalve de geavanceerde lithografie-apparatuur bezit het ’s werelds meest doordachte regelgevingskader voor AI en een soeverein model ecosysteem rondom Mistral.
De eerste troef is regulering. De EU AI Act (de Europese kunstmatige intelligentie wet), die in augustus 2024 van kracht werd, is ’s werelds eerste uitgebreide wetgeving op het gebied van AI-governance. Velen zagen dit aanvankelijk als opnieuw een staaltje Europese bureaucratische zelfbeheersing. Je kunt het echter ook anders bekijken: Europa grijpt terug naar een beproefd instrument – de normstellende macht waarmee het tien jaar geleden al indruk maakte met de GDPR (General Data Protection Regulation), de Europese privacywetgeving. De logica daarvan was glashelder: wie toegang wil tot de Europese markt, volgt de Europese regels. Een decennium later is die benadering uitgegroeid tot de wereldwijde standaard voor data governance, waar noch Silicon Valley noch Peking om heen kan.
De AI Act poogt dezelfde route te volgen. Vorige maand stelde de Oostenrijkse staatssecretaris Alexander Pröll aan de Europese Commissie voor om Anthropic uit te nodigen binnen de EU te opereren. De redenering was onomwonden: doordat Amerikaanse exportbeperkingen en handelsregels de bewegingsvrijheid in de VS inperken, zoeken sommige techspelers hun toevlucht tot de open Europese markt.
De tweede troef betreft soevereine modellen, en die strategie werkt pas echt als de eerste troef (de wetgeving) al op tafel ligt. De Verenigde Staten kozen voor een gesloten aanpak: de technologie en de onderliggende broncode worden streng geheimgehouden achter betaalde digitale deuren (API’s = Application Programming Interfaces), waarbij ze maximale controle behouden. China koos juist voor een open-sourceoffensief door de technologie gratis weg te geven, om zo wereldwijd terrein te winnen en politieke invloed te kopen. Europa kiest daarentegen voor een derde pad: open source inzetten als instrument voor eigen soevereiniteit en controle.
Dat pad loopt via Mistral, in 2023 opgericht in Parijs door drie onderzoekers die DeepMind en Meta verlieten. Het bedrijf brengt zijn vlaggenschipmodellen als open source uit – elke organisatie kan de onderliggende code downloaden, op eigen servers draaien, controleren of naar wens uitschakelen. In een Europa dat via de AI Act al een kader voor datasoevereiniteit heeft gebouwd, is dat soort controle meer waard dan welke afgeschermde API-toegang dan ook. Eerder dit jaar haalde Mistral 830 miljoen euro aan institutionele obligaties op voor de bouw van een hyperscale datacenter in Parijs – de eerste keer dat een Europees AI-bedrijf supercomputerwaardige infrastructuur financierde zonder Amerikaans durfkapitaal. De jaarlijkse recurrente omzet (ARR) groeide van grofweg 20 miljoen dollar begin 2025 naar 400 miljoen dollar begin 2026, een vertwintigvoudiging in amper één jaar tijd.
De deal die de cirkel rond maakt, vond plaats in september 2025: ASML investeerde 1.3 miljard euro in Mistral voor een belang van 11%, waarmee het de grootste aandeelhouder werd. Een Nederlands hardwarebedrijf dat een Frans modelbedrijf ondersteunt – de fysieke basis en de softwarelaag verenigd in één enkele aandelentransactie.
Waar de vorige internetcyclus werd gewonnen op basis van gebruikersschaal, lijkt deze cyclus meer op een kapitaalintensieve industriële krachtmeting. Modelcapaciteit blijft onverminderd van belang, maar wat de uitkomst steeds sterker bepaalt, is het gecombineerde gewicht van rekenkracht, energie, kapitaal en toeleveringsketens. ASML, de AI Act en Mistral vormen samen de meest weloverwogen strategische positie die Europa in jaren heeft opgebouwd.
De poort bewaken, maar de winst mislopen
Zie de AI-industrie voor je als een piramide. Aan de basis bevinden zich energie en grondstoffen, gevolgd door halfgeleiderfabricage, de compute-infrastructuur, modellen en platforms, en helemaal bovenaan staan de eindapplicaties. Hoe hoger je klimt, hoe dichter je bij de eindgebruiker komt – en des te meer geld daar te verdienen valt. De onderste lagen dragen het gewicht van alles wat daarboven rust.
Waar staat Europa in dit plaatje? Op het gebied van energie heeft het enige fundament – goedkope Scandinavische hernieuwbare energie en Nederlandse datacenter infrastructuur. Voor de halfgeleiders beschikt het over ASML. Daarboven is de rekenkracht in handen van Nvidia en AMD, behoren de modellen toe aan OpenAI, Google, Anthropic en het Chinese Qwen. De applicaties worden gedomineerd door ChatGPT, Copilot en Midjourney. Europa is op die bovenste drie lagen nagenoeg afwezig – en juist in die drie lagen zit het grote geld.
Volgens cijfers van het wereldwijde investeringsplatform Gelonghui en data-analist GoguData zal de wereldwijde AI-winst in 2026 naar verwachting oplopen tot 637 miljard dollar. De VS pakt hiervan 314 miljard dollar, waarbij Nvidia in zijn eentje goed is voor 207 miljard dollar. Zuid-Korea, gesteund door SK Hynix en Samsung, neemt 223 miljard dollar voor haar rekening. Taiwan en het vasteland van China claimen gezamenlijk 73 miljard dollar. Het Europese aandeel bedraagt 13.7 miljard dollar – ruwweg vergelijkbaar met Japan, en 600 maal kleiner dan dat van Zuid-Korea. Van die 13.7 miljard dollar komt 7.3 miljard voor rekening van ASML alleen. Alle overige AI-gerelateerde bedrijven in Europa samen zijn goed voor de resterende 6.4 miljard dollar.
Europa heeft de onderste laag van de piramide stevig in handen gehouden. Maar het heeft nagenoeg niet geprofiteerd van de opbrengsten van de drie lagen daarboven. Dit is geen nieuw probleem. Cisco verkocht ooit de routers die het internet mogelijk maakten; een onmisbaar infrastructuurbedrijf waar niemand omheen kon. Vervolgens groeiden Google, Facebook en Amazon uit tot marktwaarden die het tijdperk van Cisco deden verbleken tot een ver inleidend hoofdstuk.
De verkopers van scheppen verdienen doorgaans het best in de eerste golf – maar de ware fortuinen zijn tijdens een goudkoorts nooit in de schep zelf te vinden. En nu wordt er zelfs aan die schep getrokken vanuit beide kanten van de Atlantische Oceaan. Het Amerikaanse Congres bereidt wetgeving voor die bekendstaat als de MATCH Act, waarin geallieerde landen verplicht worden om exportbeperkingen voor chips naar China op één lijn te brengen – waarbij ASML in deze wet expliciet bij naam wordt genoemd. Sinds april voert de Amerikaanse minister van Handel, Howard Lutnick, besloten gesprekken met de directie van ASML vanwege vermoedens dat er via ondergrondse kanalen toch een EUV-machine in China terecht zou zijn gekomen. ASML heeft dit stellig ontkend en documentatie overgelegd aan Washington, waarin alle 314 wereldwijd operationele EUV-systemen zorgvuldig zijn bijgehouden; geen enkele in China.
Die druk tekent zich eveneens af in de harde cijfers: De verkoop van ASML systemen aan China daalde van 36% van het totaal in het vierde kwartaal van vorig jaar naar 19% in het eerste kwartaal van dit jaar.
Ook de voorsprong van ASML blijft niet onbetwist. Op 27 juli meldde Reuters dat een door de staat gesteund bedrijf uit Shanghai, in samenwerking met SiCarrier en Huawei, is begonnen met de massaproductie van DUV-lithografiemachines van eigen bodem, met geplande leveringen aan SMIC en Hua Hong. Aandelen van ASML daalden in twee dagen tijd met zo’n 12%, wat 44 miljard dollar aan marktwaarde verdampte.
Maar wat er gemaakt wordt is DUV, gebouwd voor rijpere (oudere) chipprocesknooppunten. De geavanceerde chips waar AI op draait, hebben nog steeds EUV nodig — en ASML is nog altijd de enige die dat kan bouwen. Het verschil in schaal is eveneens groot: vijf eenheden dit jaar tegenover ASML’s eigen jaarlijkse productie van meer dan honderd. De echte drempel was nooit het bouwen van de machine zelf. Het zit hem in de yield (het rendement bruikbare chips per wafer), en dat kost tijd die met geen enkele afsnijroute te kopen is.
De reactie van de markt is desalniettemin het volgen waard. De daling betekent niet dat de voorsprong van ASML is verzwakt — het betekent dat beleggers heroverwegen hoe lang die verdedigingsmuur standhoudt. Aan de ene kant blijft Washington de exportrestricties aanscherpen. Aan de andere kant is China’s opmars in de productie van rijpere chips een variabele geworden die waarderingsmodellen niet langer kunnen negeren.
ASML staat nog altijd in het absolute middelpunt van de wereldwijde geavanceerde chipproductie. De vraag is nu niet hoe ver het voorligt, maar hoe lang die voorsprong kan aanhouden.
Ruim de helft van het kapitaal dat naar de groeifase van Europese AI-start-ups stroomt, is afkomstig van Amerikaanse investeerders. Europa broedt het talent uit; Amerika incasseert het rendement. Een treffende formulering die de ronde doet, vat het kernachtig samen: Europeanen consumeren AI terwijl ze andermans algoritme trainen. Uiteindelijk vloeien al deze cijfers samen in een simplistische werkelijkheid: wiens zakken vullen zich het snelst?
Kopen de grenzen de toekomst?
Op de meest recente miljardairslijst van Bloomberg hebben acht van de tien rijkste mensen hun fortuin vergaard in de techsector, van wie er zeven Amerikaans zijn. De enige Europeaan in de top tien is Bernard Arnault – een luxegoederenmagnaat die geen enkele band heeft met AI.
Het contrast met de welvaart die aan de andere kant van de wereld wordt gecreëerd, is schril.
Deze maand haalde de Chinese AI-start-up DeepSeek een nieuwe financieringsronde op, waarmee het bedrijf vóór deze investering werd gewaardeerd op bijna 71 miljard dollar. Het vermogen van oprichter Liang Wenfeng schoot omhoog tot 36 miljard dollar, waarmee hij de rijkste zelfstandige AI-oprichter ter wereld is geworden, vóór OpenAI’s Greg Brockman en Anthropic’s Dario Amodei. Twee maanden eerder stond zijn vermogen nog op slechts 16.7 miljard dollar – in drie maanden steeg de waardering van DeepSeek via een geruchtenstroom van 10 miljard naar 50 miljard en vervolgens door naar ruim 70 miljard dollar.
De geschiedenis leert dat wie de grenzen of kaders uitzet, daarmee niet automatisch de toekomst wint. Rome bouwde de juridische architectuur; de welvaart stroomde uiteindelijk naar de nieuwe rijken van de maritieme handel. Europa ontwierp de GDPR; de economische winst was voor Silicon Valley. Ditmaal vertegenwoordigen ASML, de AI Act en Mistral gezamenlijk Europa’s zwaarste strategische gok tot nu toe in het AI-tijdperk. Maar de grootboekrekening van 637 miljard dollar ligt reeds op tafel – en een strategische inzet is allerminst hetzelfde als een gegarandeerde uitbetaling.
De VS en China bevechten elkaar om de toekomst van kunstmatige intelligentie. Europa trekt ondertussen zijn wettelijke grenzen. De vraag is of die grenzen afdoende zijn om een blijvend aandeel in die toekomst veilig te stellen. Anno 2026 is daar nog geen eenduidig antwoord op. Wat vaststaat is dit: nog nooit stroomden er zoveel kapitaal en menselijke intelligentie tegelijkertijd naar één enkel brandpunt toe. Terugkijkend was twintig jaar internet slechts de opwarmronde. Deze race stevent af op iets groters – het onderliggende besturingssysteem van de beschaving zelf.
En de fysieke toegangspoort tot dat besturingssysteem bevindt zich op dit moment in een rustige Nederlandse stad. Alleen blijft de financiële buit die Europa ermee binnensleept opvallend bescheiden. En of het die toegangspoort in de toekomst mag blijven bewaken, ligt allang niet meer volledig in Europese handen.
Gebruikte afkortingen in de tekst:
- EUV = Extreme Ultraviolet (Lithografie, de chip-productietechnologie van ASML)
- IPO = Initial Public Offering (Een openbare emissie / eerste beursgang van aandelen)
- GPU = Graphics Processing Unit (Een gespecialiseerde processor die cruciaal is voor AI-rekenbelastingen)
- GDPR = General Data Protection Regulation (De Europese Algemene Verordening Gegevensbescherming / privacywetgeving)
- API = Application Programming Interface (Een softwarekoppeling die verschillende applicaties met elkaar laat communiceren)
—————————-
Vici Gao is freelance zakelijk journalist gevestigd in Eindhoven, met meer dan acht jaar ervaring in verslaggeving van technologie, durfkapitaal en de economische betrekkingen tussen China en Europa voor Chinese media.
